Jean-François Champollion – Người Pháp giải mã chữ tượng hình Ai Cập từ đá Rosetta
Bài viết bởi đội ngũ ChuyenHangPhap.com – góc nhìn từ một người Việt đã sống và làm việc 16 năm tại Pháp.
Mục lục
Trong hàng nghìn năm, những công trình vĩ đại của Ai Cập cổ đại, những kim tự tháp, đền đài, lăng mộ, đã đứng đó với vô số ký hiệu bí ẩn khắc trên đá. Những hình vẽ chim, mắt, sóng nước và người ấy, gọi là chữ tượng hình, từng là ngôn ngữ của cả một nền văn minh huy hoàng. Nhưng rồi tri thức để đọc chúng bị thất truyền, và suốt hơn một nghìn năm, không một ai trên Trái Đất còn có thể hiểu được những dòng chữ ấy. Cả một nền văn minh trở nên câm lặng. Cho đến khi một người Pháp, với thiên tài ngôn ngữ và lòng đam mê cháy bỏng, đã tìm ra chiếc chìa khóa: Jean-François Champollion.
Khi nói về Champollion chữ Ai Cập mà ông giải mã, ta đang nói về một trong những kỳ tích trí tuệ vĩ đại nhất trong lịch sử nhân loại. Việc ông đọc được chữ tượng hình vào năm 1822 không chỉ là một thành tựu học thuật, mà là khoảnh khắc cả một nền văn minh cổ đại được đánh thức và cất tiếng nói trở lại sau hàng nghìn năm im lặng. Sống ở Pháp đủ lâu, chúng tôi hiểu vì sao người Pháp tự hào về Champollion, và câu chuyện của ông xứng đáng được kể lại như một trong những chương đẹp nhất của khát vọng hiểu biết con người.
Cậu bé thần đồng ngôn ngữ và giấc mơ Ai Cập
Jean-François Champollion sinh năm 1790, và ngay từ nhỏ đã bộc lộ một năng khiếu ngôn ngữ phi thường. Ông học rất nhiều thứ tiếng cổ và hiện đại, từ tiếng Latinh, Hy Lạp, đến các ngôn ngữ phương Đông như tiếng Hebrew, Ả Rập, và đặc biệt là tiếng Copt, một ngôn ngữ có liên hệ với tiếng Ai Cập cổ. Chính vốn ngôn ngữ đồ sộ ấy về sau trở thành công cụ quyết định cho phát hiện vĩ đại của ông.
Từ khi còn là một thiếu niên, Champollion đã bị mê hoặc bởi Ai Cập cổ đại. Tương truyền, ông từng tuyên bố ngay từ nhỏ rằng mình sẽ là người giải mã được thứ chữ viết bí ẩn ấy. Niềm đam mê đó không phải ngẫu nhiên. Thời đại của ông là thời mà châu Âu đang dấy lên một cơn sốt về Ai Cập, sau chiến dịch của Napoléon tại vùng đất này vào cuối thế kỷ 18, khi các nhà khoa học đi theo đoàn quân đã ghi chép và mang về vô số hiện vật cùng hình vẽ. Cả một thế giới cổ đại kỳ vĩ dường như đang hé lộ, nhưng vẫn khóa chặt sau bức tường ngôn ngữ. Champollion quyết tâm phá vỡ bức tường ấy, và ông đã dành trọn tuổi trẻ của mình cho công cuộc này.
Thử thách là vô cùng lớn. Trong hàng thế kỷ, nhiều học giả đã cố gắng và thất bại. Phần lớn tin rằng chữ tượng hình thuần túy là những biểu tượng, mỗi hình vẽ đại diện cho một ý niệm, và cách hiểu sai lầm này đã khiến mọi nỗ lực đi vào ngõ cụt. Cần một bộ óc vừa có kiến thức ngôn ngữ sâu rộng, vừa dám nghĩ khác đi, để tìm ra lời giải.
Đá Rosetta và khoảnh khắc giải mã năm 1822
Chiếc chìa khóa vật lý cho bí ẩn này là một phiến đá nổi tiếng: đá Rosetta, mà tiếng Pháp gọi là Pierre de Rosette. Phiến đá được tìm thấy vào cuối thế kỷ 18 tại Ai Cập, và nó có một đặc điểm vô giá. Trên bề mặt đá khắc cùng một văn bản bằng ba loại chữ viết khác nhau: chữ tượng hình Ai Cập cổ ở trên cùng, một dạng chữ Ai Cập giản lược ở giữa, và tiếng Hy Lạp cổ ở dưới cùng.
Đây chính là điểm mấu chốt. Vì các học giả đọc được tiếng Hy Lạp cổ, họ biết nội dung của văn bản. Về lý thuyết, nếu cùng một nội dung được viết bằng cả ba thứ chữ, thì phần chữ Hy Lạp có thể trở thành tấm bản đồ để lần ra ý nghĩa của phần chữ tượng hình. Nhưng biết là một chuyện, làm được lại là chuyện khác. Nhiều người đã cố gắng trong hơn hai mươi năm mà không thành công.
Bước đột phá của Champollion đến từ một nhận thức mang tính cách mạng. Ông chứng minh được rằng chữ tượng hình không thuần túy là chữ biểu ý, mà là một hệ thống hỗn hợp, trong đó nhiều ký hiệu thực chất biểu thị âm thanh, giống như các chữ cái trong bảng chữ cái của chúng ta. Bằng cách so sánh cách viết tên của các vị vua như Ptolemy và Cleopatra trong các văn bản, ông xác định được giá trị âm thanh của từng ký hiệu, rồi dần dần ghép chúng lại. Chính vốn hiểu biết sâu sắc về tiếng Copt đã giúp ông kết nối những âm thanh ấy với một ngôn ngữ sống. Vào năm 1822, sau nhiều năm miệt mài, ông đã có thể đọc được chữ tượng hình. Có một giai thoại kể rằng khi nhận ra mình đã thành công, ông vội chạy đến chỗ người anh trai, thốt lên rằng mình đã tìm ra rồi, rồi ngất đi vì kiệt sức và xúc động. Dù chi tiết ấy có được thêu dệt hay không, nó phản ánh đúng tầm vóc của khoảnh khắc: một bí mật ngàn năm cuối cùng đã được mở khóa.
Mở ra toàn bộ lịch sử Ai Cập cổ đại
Ý nghĩa của việc giải mã chữ tượng hình vượt xa một thành tựu ngôn ngữ đơn thuần. Nó giống như việc bật đèn sáng trong một căn phòng đã tối tăm suốt hàng nghìn năm. Đột nhiên, cả một nền văn minh vĩ đại có thể cất tiếng nói với chúng ta bằng chính ngôn ngữ của nó.
Trước Champollion, hiểu biết của nhân loại về Ai Cập cổ đại chủ yếu dựa vào những ghi chép rời rạc của người Hy Lạp và La Mã, cùng những phỏng đoán mơ hồ. Sau Champollion, những dòng chữ khắc trên đền đài, những cuộn giấy cói, những văn bản trong lăng mộ bỗng trở thành những kho tàng thông tin sống động. Con người có thể đọc được tên và chiến công của các pharaoh, những bài kinh cầu nguyện, những hợp đồng buôn bán, những bức thư, những ghi chép về luật pháp, tôn giáo, thiên văn và đời sống thường ngày. Toàn bộ chiều dài ba nghìn năm lịch sử Ai Cập, từ những vị vua đầu tiên đến thời kỳ suy tàn, dần được tái dựng một cách chi tiết và chính xác.
Nói cách khác, Champollion đã trả lại tiếng nói cho một trong những nền văn minh rực rỡ nhất mà loài người từng tạo ra. Những gì từng là những hình vẽ bí ẩn câm lặng nay trở thành lịch sử có thể đọc được. Đây là món quà vô giá không chỉ cho nước Pháp hay Ai Cập, mà cho toàn thể nhân loại, bởi lịch sử Ai Cập cổ đại là một phần di sản chung của tất cả chúng ta.
Cha đẻ của ngành Ai Cập học và di sản tại bảo tàng Louvre
Từ phát hiện của Champollion, cả một ngành khoa học mới đã ra đời: ngành Ai Cập học, mà tiếng Pháp gọi là Égyptologie. Ông được tôn vinh là cha đẻ của ngành học này, lĩnh vực chuyên nghiên cứu về ngôn ngữ, lịch sử, tôn giáo và văn hóa của Ai Cập cổ đại.
Champollion không dừng lại ở việc giải mã. Ông tiếp tục biên soạn ngữ pháp và từ điển cho chữ tượng hình, đặt nền móng có hệ thống để các thế hệ học giả sau này tiếp tục nghiên cứu. Ông cũng đích thân thực hiện một chuyến khảo sát đến Ai Cập để tận mắt nghiên cứu các di tích. Nhờ công lao của ông, việc nghiên cứu Ai Cập cổ đại chuyển từ những phỏng đoán mơ hồ thành một ngành khoa học nghiêm túc với phương pháp rõ ràng. Đáng tiếc là ông qua đời sớm vào năm 1832, khi mới bốn mươi mốt tuổi, nhưng di sản mà ông để lại đã đủ để thay đổi vĩnh viễn cách nhân loại hiểu về quá khứ của chính mình.
Tại Paris, bảo tàng Louvre danh tiếng lưu giữ một trong những bộ sưu tập cổ vật Ai Cập quan trọng của thế giới, và bộ sưu tập ấy gắn liền với chính Champollion, người từng phụ trách khu vực cổ vật Ai Cập tại đây. Ngày nay, du khách đến Louvre có thể chiêm ngưỡng vô số hiện vật Ai Cập cổ đại, và tất cả những gì chúng ta hiểu được về ý nghĩa của những dòng chữ khắc trên chúng đều bắt nguồn từ công trình của ông. Nước Pháp, qua Champollion và các bảo tàng của mình, đã trở thành một trong những trung tâm hàng đầu thế giới về nghiên cứu và gìn giữ di sản Ai Cập cổ đại.
Hai trăm năm một kỳ tích trí tuệ
Năm 2022 đánh dấu tròn hai trăm năm ngày Champollion giải mã thành công chữ tượng hình, một dịp để cả thế giới cùng nhìn lại và tôn vinh một trong những thành tựu trí tuệ vĩ đại nhất trong lịch sử. Hai thế kỷ đã trôi qua, nhưng tầm vóc của khoảnh khắc năm 1822 ấy không hề phai nhạt, mà càng được nhìn nhận rõ ràng hơn.
Vì sao câu chuyện của Champollion vẫn có sức lay động đến vậy? Bởi nó là biểu tượng cho khát vọng hiểu biết bất tận của con người, cho niềm tin rằng không có bí ẩn nào là mãi mãi không thể phá giải trước trí tuệ và sự kiên trì. Một người đàn ông, với niềm đam mê từ thuở nhỏ và nhiều năm lao động miệt mài, đã làm được điều mà cả hàng thế kỷ tưởng chừng bất khả. Ông đã nối lại sợi dây liên lạc giữa hiện tại và một quá khứ xa xôi ba nghìn năm, cho phép hàng triệu người ngày nay có thể đọc và hiểu về một nền văn minh từng tưởng đã mất.
Di sản của Champollion sống trong mỗi bảo tàng trưng bày cổ vật Ai Cập, trong mỗi cuốn sách và bộ phim tài liệu về các pharaoh, trong mỗi đứa trẻ say mê trước hình ảnh kim tự tháp và những dòng chữ tượng hình. Ông đã chứng minh rằng ngôn ngữ và tri thức là chiếc cầu nối vượt thời gian, và rằng việc gìn giữ, giải mã và truyền lại di sản của quá khứ là một trong những công việc cao quý nhất của con người. Đó là món quà mà người con của nước Pháp này đã trao cho toàn nhân loại.
Khi tinh hoa văn hóa Pháp đến gần bạn hơn
Sống và làm việc 16 năm tại Pháp, chúng tôi luôn tin rằng điều làm nên chiều sâu thật sự của đất nước này không chỉ là những sản phẩm tinh xảo, mà là một truyền thống lâu đời tôn vinh tri thức, khám phá và việc gìn giữ di sản của nhân loại. Câu chuyện Champollion chữ Ai Cập là một minh chứng đẹp đẽ: một con người đã dùng trí tuệ và đam mê của mình để mở ra cả một chương lịch sử cho toàn thế giới. Hiểu về những con người và di sản như thế, chúng tôi lại càng trân trọng hơn tinh hoa văn hóa của nước Pháp.
ChuyenHangPhap.com ra đời để đồng hành cùng cộng đồng người Việt khắp nơi trong hành trình tìm hiểu và kết nối với những gì tinh túy nhất từ nước Pháp, không chỉ là hàng hóa, mà còn là văn hóa, tri thức và những câu chuyện đằng sau. Và khi bạn muốn đưa một món quà mang dấu ấn nước Pháp về Việt Nam cho người thân, hãy để Lynx International, thuộc công ty Nexora, làm cầu nối tin cậy với tinh thần an toàn và chuyên nghiệp đặt lên hàng đầu. Bởi kết nối Pháp và Việt, với chúng tôi, luôn là mang những giá trị tốt đẹp nhất của một nền văn hóa đến tận tay bạn.
Tham khảo bài viết tương tự TẠI ĐÂY
Chưa có bình luận! Hãy là người đầu tiên.