Louis Pasteur – Người cứu nhân loại khỏi bệnh dịch và di sản pasteurisation trên mọi hộp sữa
Bài viết bởi đội ngũ ChuyenHangPhap.com – góc nhìn từ một người Việt đã sống và làm việc 16 năm tại Pháp.
Mục lục
- Thuyết vi trùng gây bệnh – cuộc cách mạng thầm lặng thay đổi y học
- Pasteurisation – phát minh nằm trong mọi hộp sữa của thế giới hiện đại
- Vaccine bệnh dại và bệnh than – khi khoa học chiến thắng những bản án tử
- Viện Pasteur toàn cầu – và dấu ấn trực tiếp trên đất Việt Nam
- Vì sao sữa và phô mai Pháp đáng tin – nền tảng từ di sản Pasteur
- Khi bạn mua thực phẩm Pháp về Việt Nam, đó là di sản Pasteur trong tay bạn
Có một cái tên mà gần như ngày nào chúng ta cũng vô tình chạm vào, dù phần lớn không để ý. Nó nằm trên vỏ hộp sữa tươi trong tủ lạnh, trên chai nước ép để cạnh bàn ăn sáng, trên nhãn của miếng phô mai nhập khẩu. Ở Pháp, người ta viết gọn một chữ trên bao bì: pasteurisé. Ở Việt Nam, dịch ra là “đã tiệt trùng” hoặc “thanh trùng”. Chữ ấy được đặt theo tên của một người đàn ông sinh năm 1822 tại thị trấn nhỏ Dole, vùng Jura của nước Pháp: Louis Pasteur.
Khi nói về Louis Pasteur di sản để lại cho nhân loại, nhiều người nghĩ ngay đến vài dòng trong sách giáo khoa. Nhưng nếu đứng ở Pháp đủ lâu, quan sát cách người dân ở đây đối xử với thực phẩm, với y tế, với khoa học, người ta sẽ hiểu di sản của Pasteur không nằm trong bảo tàng. Nó nằm trong đời sống thường ngày, trong từng bữa ăn, trong từng lần một đứa trẻ được cứu khỏi căn bệnh mà trước đó là bản án tử hình. Bài viết này là một hành trình đi qua di sản ấy, và cũng là cách chúng tôi giải thích vì sao một hộp sữa hay một miếng phô mai từ Pháp lại đáng tin đến vậy.
Thuyết vi trùng gây bệnh – cuộc cách mạng thầm lặng thay đổi y học
Để hiểu Pasteur vĩ đại đến mức nào, cần quay lại thế giới trước khi có ông. Giữa thế kỷ 19, phần lớn giới y học vẫn tin vào một quan niệm gọi là “thuyết tự sinh”. Người ta cho rằng vi sinh vật, giòi bọ, nấm mốc tự nhiên sinh ra từ vật chất chết. Thịt để lâu sinh giòi, người ta nghĩ giòi tự mọc lên từ thịt. Bệnh tật được giải thích bằng “khí độc”, bằng sự mất cân bằng trong cơ thể, chứ không ai hình dung được rằng có những sinh vật nhỏ đến mức mắt thường không thấy đang là thủ phạm thật sự.
Louis Pasteur, vốn được đào tạo là một nhà hóa học chứ không phải bác sĩ, đã bước vào cuộc tranh luận này bằng thí nghiệm chứ không bằng lời. Ông thiết kế những chiếc bình cổ ngỗng nổi tiếng, loại bình có cổ cong hình chữ S. Ông đun sôi nước dùng trong bình để tiêu diệt mọi vi sinh vật, rồi để hở miệng bình. Không khí vẫn vào được, nhưng bụi và vi sinh vật trong không khí bị giữ lại ở khúc cong. Kết quả là nước dùng trong veo, không hư hỏng suốt nhiều tháng. Chỉ khi ông nghiêng bình cho nước chạm vào khúc cổ cong đầy bụi, vi sinh vật mới xâm nhập và làm nước hỏng. Thí nghiệm giản dị ấy đã chôn vùi thuyết tự sinh, và mở ra một chân lý mới: vi sinh vật đến từ bên ngoài, chúng có mặt ở khắp nơi, và chính chúng gây ra sự phân hủy cùng bệnh tật.
Từ nền tảng đó, thuyết vi trùng gây bệnh dần hình thành. Ý tưởng rằng những vi khuẩn cụ thể gây ra những căn bệnh cụ thể đã thay đổi hoàn toàn cách con người phòng và chữa bệnh. Nó là lý do vì sao bác sĩ ngày nay rửa tay trước khi phẫu thuật, vì sao dụng cụ y tế được khử trùng, vì sao chúng ta đun sôi nước trước khi uống. Những việc tưởng như hiển nhiên ấy, cách đây chưa đến hai thế kỷ, hoàn toàn xa lạ. Bác sĩ phẫu thuật thời đó có thể chuyển từ nhà xác sang phòng sinh mà không rửa tay, và không hiểu vì sao sản phụ chết hàng loạt vì nhiễm trùng.
Công lao của Pasteur, cùng với những người kế tục như Robert Koch và Joseph Lister, là biến một ý tưởng trừu tượng thành hệ thống thực hành cứu sống con người. Đây chính là lớp nền đầu tiên của di sản Pasteur: ông dạy cho nhân loại nhìn thấy kẻ thù vô hình, và nhờ nhìn thấy, con người mới biết cách chống lại.
Pasteurisation – phát minh nằm trong mọi hộp sữa của thế giới hiện đại
Nếu thuyết vi trùng là đóng góp lý thuyết, thì pasteurisation là món quà thực tế mà Pasteur trao cho từng gia đình trên hành tinh, dù họ có biết đến tên ông hay không.
Câu chuyện bắt đầu không phải từ sữa mà từ rượu vang. Ngành sản xuất rượu vang của Pháp giữa thế kỷ 19 gặp một vấn đề nghiêm trọng: rượu thường bị chua hỏng một cách khó hiểu, gây thiệt hại khổng lồ. Napoléon III đã nhờ Pasteur tìm nguyên nhân. Pasteur phát hiện thủ phạm chính là những vi sinh vật lẫn trong rượu. Ông tìm ra rằng chỉ cần đun nóng rượu tới một khoảng nhiệt độ vừa phải, khoảng 55 đến 60 độ C, trong thời gian ngắn, rồi làm nguội, phần lớn vi sinh vật gây hỏng sẽ bị tiêu diệt mà hương vị rượu không bị phá hủy. Phương pháp gia nhiệt có kiểm soát ấy được đặt theo tên ông – pasteurisation.
Nguyên lý này sau đó được áp dụng rộng rãi nhất cho sữa, và đó là nơi nó cứu sống nhiều người nhất. Sữa tươi nguyên chất là môi trường lý tưởng cho vi khuẩn nguy hiểm phát triển: vi khuẩn lao, thương hàn, bạch hầu, brucella. Trước khi có tiệt trùng, sữa là một trong những nguồn lây bệnh chết người, đặc biệt với trẻ nhỏ. Tỷ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh vì các bệnh lây qua sữa từng ở mức đáng sợ. Khi sữa được đưa qua quy trình tiệt trùng, đun nóng tới nhiệt độ chuẩn trong vài giây rồi làm nguội nhanh, những vi khuẩn gây bệnh bị loại bỏ, trong khi giá trị dinh dưỡng gần như được giữ nguyên.
Hãy hình dung điều này. Mỗi hộp sữa tươi bạn mở ra cho con uống buổi sáng, mỗi chai nước ép trái cây tiệt trùng bạn để trong tủ lạnh, đều đang mang dấu ấn trực tiếp của một thí nghiệm được thực hiện cách đây hơn 150 năm. Dòng chữ “thanh trùng” hay “tiệt trùng” in trên bao bì không phải một thuật ngữ tiếp thị. Nó là lời cam đoan rằng sản phẩm này đã đi qua quy trình mà Louis Pasteur nghĩ ra, để đảm bảo thứ bạn đưa vào miệng gia đình mình là an toàn.
Đây là điều khiến di sản của Pasteur trở nên khác biệt so với hầu hết các nhà khoa học vĩ đại khác. Phát minh của ông không nằm trong phòng thí nghiệm hay trên các trang tạp chí chuyên ngành. Nó nằm trong nhà bếp của hàng tỷ người, lặp lại mỗi ngày, âm thầm bảo vệ sức khỏe của những người chưa từng nghe tên ông. Toàn bộ ngành công nghiệp an toàn thực phẩm hiện đại, với các tiêu chuẩn kiểm soát nhiệt độ, khử khuẩn, bảo quản, đều dựng trên nền móng mà một nhà hóa học người Pháp đặt xuống từ thế kỷ 19.
Vaccine bệnh dại và bệnh than – khi khoa học chiến thắng những bản án tử
Di sản của Pasteur không dừng ở thực phẩm. Trong những năm cuối đời, ông chuyển hướng sang một trận chiến còn cam go hơn: dùng chính vi sinh vật để chống lại bệnh tật, thông qua vaccine.
Trước đó, khái niệm vaccine đã tồn tại nhờ Edward Jenner với bệnh đậu mùa. Nhưng Pasteur là người biến nó thành một phương pháp khoa học có thể áp dụng cho nhiều bệnh. Ông phát hiện rằng nếu làm suy yếu mầm bệnh qua nuôi cấy trong điều kiện đặc biệt, rồi tiêm vào cơ thể, hệ miễn dịch sẽ học cách nhận diện và chống lại chúng mà không bị bệnh nặng. Ông thử nghiệm thành công với bệnh dịch tả gà, rồi tới bệnh than, một căn bệnh tàn phá đàn gia súc và cũng có thể lây sang người. Cuộc trình diễn công khai của ông với vaccine bệnh than trên đàn cừu, khi những con được tiêm phòng sống sót còn những con không tiêm chết hàng loạt, đã thuyết phục cả giới khoa học lẫn công chúng.
Nhưng khoảnh khắc đi vào lịch sử nhất là vaccine bệnh dại. Bệnh dại thời đó gần như đồng nghĩa với cái chết chắc chắn và đau đớn. Một khi phát bệnh, không có cách nào cứu chữa. Tháng 7 năm 1885, một cậu bé chín tuổi tên Joseph Meister bị chó dại cắn nhiều vết được đưa đến chỗ Pasteur. Bản thân Pasteur không phải bác sĩ, và loại vaccine ông phát triển chưa từng được thử trên người. Đứng trước một đứa trẻ gần như chắc chắn sẽ chết, ông quyết định mạo hiểm tiêm loạt vaccine dại đã làm suy yếu cho cậu bé. Joseph Meister sống sót. Đó là lần đầu tiên nhân loại chặn đứng được bệnh dại sau khi phơi nhiễm.
Tin tức lan đi khắp thế giới. Bệnh nhân từ nhiều quốc gia tìm đến Paris. Chỉ trong thời gian ngắn, hàng nghìn người bị chó dại cắn đã được cứu bằng phương pháp của Pasteur. Cho tới hôm nay, vaccine dại vẫn dựa trên nguyên lý mà ông đặt ra, và mỗi năm cứu sống vô số người trên toàn cầu, trong đó có rất nhiều trường hợp ở Việt Nam. Khi một người bị chó cắn đến trạm y tế tiêm phòng dại, họ đang thụ hưởng thành quả từ quyết định táo bạo của một nhà hóa học người Pháp cách đây gần 140 năm.
Viện Pasteur toàn cầu – và dấu ấn trực tiếp trên đất Việt Nam
Thành công vang dội của vaccine dại dẫn đến sự ra đời của một định chế còn sống mãi đến ngày nay: Viện Pasteur, thành lập tại Paris năm 1888. Đây không chỉ là nơi tưởng niệm, mà là một trung tâm nghiên cứu hàng đầu thế giới về bệnh truyền nhiễm, vi sinh vật và vaccine. Nhiều nhà khoa học của Viện Pasteur sau này đoạt giải Nobel, và những nghiên cứu ở đây đã đóng góp vào cuộc chiến chống lại bạch hầu, uốn ván, lao, sốt vàng, bại liệt, và cả HIV.
Điều đặc biệt với người Việt Nam là mạng lưới Viện Pasteur đã vươn tới Đông Dương từ rất sớm, và để lại dấu ấn trực tiếp trên chính đất nước chúng ta. Việt Nam là một trong những nơi đầu tiên bên ngoài nước Pháp có Viện Pasteur. Viện Pasteur tại Sài Gòn, nay là Thành phố Hồ Chí Minh, được thành lập từ năm 1891 bởi Albert Calmette, một học trò của Pasteur, và đây là viện Pasteur đầu tiên được lập ra ngoài lãnh thổ Pháp. Sau đó là Viện Pasteur Nha Trang, gắn liền với tên tuổi nhà khoa học lừng danh Alexandre Yersin, người đã chọn Nha Trang làm nơi sống và làm việc gần như trọn đời, người tìm ra vi khuẩn gây bệnh dịch hạch. Rồi Viện Pasteur Hà Nội cũng ra đời trong hệ thống này.
Cho đến ngày nay, các Viện Pasteur ở Thành phố Hồ Chí Minh, Nha Trang và Viện Vệ sinh Dịch tễ ở Hà Nội vẫn là những cơ quan y tế dự phòng quan trọng bậc nhất của Việt Nam. Chúng tham gia giám sát dịch bệnh, nghiên cứu vaccine, kiểm nghiệm an toàn thực phẩm, xét nghiệm. Nghĩa là di sản của Louis Pasteur không phải một câu chuyện xa xôi ở châu Âu. Nó hiện diện ngay tại các thành phố của chúng ta, được đặt tên trên các con phố, được ghi trên bảng hiệu những cơ quan mà nhiều người Việt đã từng đến để tiêm phòng hoặc xét nghiệm. Tên của một người con vùng Jura nước Pháp đã trở thành một phần của đời sống y tế Việt Nam suốt hơn một thế kỷ. Với chúng tôi, những người sống giữa hai đất nước, đây là một trong những cây cầu văn hóa và khoa học bền chặt nhất nối liền Pháp và Việt.
Vì sao sữa và phô mai Pháp đáng tin – nền tảng từ di sản Pasteur
Bây giờ hãy quay lại chuyện thực phẩm, thứ gần gũi nhất với đời sống hằng ngày. Vì sao các sản phẩm sữa và phô mai của Pháp có được uy tín toàn cầu về chất lượng và an toàn? Câu trả lời có gốc rễ sâu xa từ chính di sản Pasteur.
Nước Pháp là quê hương của tiệt trùng, và cũng là quê hương của phô mai. Đây không phải sự trùng hợp. Trải qua hơn một thế kỷ, ngành thực phẩm Pháp đã xây dựng một hệ thống kiểm soát an toàn vào loại nghiêm ngặt nhất thế giới, kế thừa trực tiếp tinh thần khoa học của Pasteur: hiểu vi sinh vật để kiểm soát chúng, chứ không phải để tiêu diệt sạch một cách mù quáng. Điều thú vị là người Pháp không tiệt trùng tất cả. Họ phân biệt rất rõ giữa phô mai làm từ sữa tiệt trùng và phô mai làm từ sữa tươi nguyên chất, mỗi loại có quy chuẩn an toàn, quy trình ủ và cách bảo quản riêng. Chính sự tinh tế đó — biết khi nào cần tiệt trùng để bảo vệ sức khỏe, biết khi nào giữ sữa tươi để bảo tồn hương vị và truyền thống — là biểu hiện trưởng thành nhất của di sản Pasteur.
Khi bạn cầm một hộp sữa Pháp, một hũ sữa chua, một miếng phô mai Camembert hay Comté được sản xuất theo tiêu chuẩn châu Âu, bạn đang cầm sản phẩm của cả một chuỗi kiểm soát: từ trang trại, qua nhà máy, tới khâu vận chuyển và bảo quản, tất cả đều tuân theo những nguyên tắc vi sinh mà Pasteur đặt nền móng. Hệ thống nhãn mác minh bạch của Pháp cho phép người tiêu dùng biết sản phẩm được làm từ loại sữa nào, tiệt trùng ra sao, bảo quản ở nhiệt độ nào. Đó là lý do vì sao thực phẩm Pháp, đặc biệt là sản phẩm từ sữa, được nhiều gia đình Việt tin tưởng chọn mua cho con nhỏ và người lớn tuổi.
Khi bạn mua thực phẩm Pháp về Việt Nam, đó là di sản Pasteur trong tay bạn
Sống và làm việc 16 năm tại Pháp, chúng tôi hiểu rằng thứ giá trị nhất mà đất nước này có thể gửi về Việt Nam không chỉ là hàng hóa, mà là sự yên tâm. Một hộp sữa, một hũ sữa chua cho con, một miếng phô mai trên bàn ăn gia đình, mỗi món ấy đều đi qua hệ thống an toàn thực phẩm được xây trên nền móng của Louis Pasteur. Khi bạn chọn mua thực phẩm từ Pháp gửi về cho người thân, bạn không chỉ mua một sản phẩm. Bạn đang gửi về một tiêu chuẩn, một sự chăm sóc, một di sản khoa học kéo dài hơn 150 năm.
Nhưng khoảng cách địa lý giữa Pháp và Việt Nam đặt ra một thách thức thật. Thực phẩm, nhất là sản phẩm từ sữa, đòi hỏi quy trình vận chuyển nghiêm ngặt về nhiệt độ, thời gian và cách bảo quản. Một chuỗi lạnh bị đứt gãy, một khâu đóng gói cẩu thả, và tất cả tinh thần an toàn mà Pasteur gây dựng có thể bị phá vỡ trên đường về. Đây chính là chỗ chúng tôi tồn tại. Tại Lynx International, thuộc công ty Nexora, chúng tôi làm dịch vụ mua hàng hộ và vận chuyển từ Pháp về Việt Nam với đúng tinh thần ấy: an toàn và chuyên nghiệp đặt lên hàng đầu. Chúng tôi hiểu rằng việc bảo quản đúng cách một sản phẩm thực phẩm không phải chuyện phụ, mà là cách chúng tôi tôn trọng chính di sản đã làm nên giá trị của món hàng đó.
ChuyenHangPhap.com ra đời để đồng hành cùng cộng đồng người Việt trên khắp thế giới trong hành trình mua sắm và tìm hiểu về sản phẩm Pháp, từ rượu vang, mỹ phẩm, thời trang cho tới thực phẩm. Chúng tôi tin rằng hiểu rõ nguồn gốc và giá trị của một sản phẩm sẽ giúp mỗi người mua sắm thông minh và an tâm hơn. Nếu bạn đang muốn gửi về Việt Nam những sản phẩm thực phẩm Pháp chất lượng, hoặc bất kỳ món hàng nào cần được chăm sóc đúng cách trên hành trình vượt nửa vòng trái đất, hãy để Lynx International là người bạn đồng hành tin cậy trên cây cầu kết nối Pháp và Việt. Bởi đằng sau mỗi hộp sữa an toàn bạn đặt vào tay người thân, là một di sản đã cứu cả nhân loại và là lời cam kết của chúng tôi giữ trọn giá trị ấy từ Pháp về đến tận nhà bạn.
Tham khảo bài viết tương tự TẠI ĐÂY
Chưa có bình luận! Hãy là người đầu tiên.