Danh nhân PhápLịch sử Pháp

Marie Curie – Người phụ nữ 2 giải Nobel và di sản X-quang, xạ trị ung thư cứu sống hàng triệu người

chuyenhangphap

Tháng 8 19, 2026

12 Min Read

2 Views

0 Comments

Bài viết bởi đội ngũ ChuyenHangPhap.com – góc nhìn từ một người Việt đã sống và làm việc 16 năm tại Pháp.

Ở Paris, có một con phố mang tên Pierre và Marie Curie, một trường đại học từng mang tên bà, và một viện nghiên cứu ung thư vẫn ngày ngày cứu người trên phố Rue d’Ulm. Nhưng dấu ấn của Marie Curie không chỉ nằm ở những cái tên khắc trên đá. Nó nằm trong mỗi lần một bệnh nhân được chụp X-quang để tìm vết gãy xương, trong mỗi buổi xạ trị giúp một người bệnh ung thư giành lại sự sống, trong mỗi lớp học nơi một cô bé được nghe kể rằng phụ nữ hoàn toàn có thể thay đổi cả nền khoa học của nhân loại.

Khi nói về Marie Curie di sản khoa học của bà để lại, người ta thường nhắc đến hai giải Nobel như một kỷ lục. Nhưng con số ấy chỉ là bề nổi. Điều lớn hơn là cách một người phụ nữ gốc Ba Lan, đến Paris với hai bàn tay trắng và một khát vọng học hành, đã mở ra cả một chương mới cho y học hiện đại và cho vị thế của người phụ nữ trong khoa học. Sống ở Pháp đủ lâu, chúng tôi hiểu vì sao người Pháp trân trọng bà đến vậy, và vì sao câu chuyện của bà vẫn còn nguyên sức lay động cho tới hôm nay.

Từ Warszawa đến Paris — người phụ nữ duy nhất đoạt Nobel ở hai lĩnh vực

Marie Curie sinh năm 1867 tại Warszawa, thủ đô Ba Lan, khi đất nước này còn nằm dưới sự cai trị của đế quốc Nga. Tên khai sinh của bà là Maria Skłodowska. Ngay từ nhỏ, bà đã bộc lộ trí tuệ xuất chúng, nhưng thời ấy, phụ nữ Ba Lan không được phép học đại học. Bà và chị gái đã phải học chui trong một mạng lưới giáo dục bí mật, rồi làm gia sư để dành dụm tiền cho nhau ăn học. Cuối cùng, ở tuổi 24, bà rời quê hương sang Paris, theo học tại Đại học Sorbonne, sống trong một căn gác trọ lạnh giá và nhiều khi chỉ ăn bánh mì với trà để tiết kiệm.

Chính tại Paris, tài năng của bà mới thật sự nở rộ. Bà đỗ thủ khoa ngành vật lý và hạng nhì ngành toán, rồi gặp Pierre Curie, một nhà vật lý tài năng, người sau này trở thành chồng và cộng sự nghiên cứu của bà. Nước Pháp đã trở thành quê hương thứ hai, nơi bà xây dựng sự nghiệp và được vinh danh, dù trong tim bà vẫn luôn hướng về Ba Lan. Chính vì tình yêu ấy mà khi phát hiện ra một nguyên tố mới, bà đã đặt tên nó là polonium, theo tên nước Ba Lan quê hương.

Năm 1903, Marie Curie trở thành người phụ nữ đầu tiên đoạt giải Nobel, khi bà cùng chồng Pierre và nhà khoa học Henri Becquerel được trao giải Nobel Vật lý cho những nghiên cứu về hiện tượng phóng xạ. Bi kịch ập đến năm 1906 khi Pierre qua đời trong một tai nạn giao thông. Không gục ngã, bà tiếp quản ghế giáo sư của chồng tại Sorbonne, trở thành người phụ nữ đầu tiên giảng dạy ở ngôi trường danh giá này. Rồi năm 1911, bà một mình đoạt giải Nobel thứ hai, lần này là Nobel Hóa học, cho việc phát hiện hai nguyên tố polonium và radium cùng những nghiên cứu về chúng.

Cho đến ngày nay, Marie Curie vẫn là người duy nhất trong lịch sử đoạt giải Nobel ở hai lĩnh vực khoa học khác nhau. Một vài người khác từng đoạt hai giải Nobel, nhưng không ai làm được điều bà đã làm: chinh phục đỉnh cao ở cả vật lý lẫn hóa học. Kỷ lục ấy, sau hơn một thế kỷ, vẫn chưa ai phá được.

Polonium và radium — những nguyên tố mở ra kỷ nguyên mới

Câu chuyện về hai giải Nobel bắt đầu từ một hiện tượng bí ẩn. Cuối thế kỷ 19, Henri Becquerel phát hiện muối urani phát ra một loại tia vô hình có thể làm đen tấm phim ảnh. Marie Curie quyết định chọn hiện tượng kỳ lạ này làm đề tài nghiên cứu, một quyết định táo bạo vì khi đó gần như chưa ai hiểu gì về nó. Bà chính là người đặt ra thuật ngữ “phóng xạ” để gọi hiện tượng này, và bà đưa ra giả thuyết mang tính cách mạng: khả năng phát ra tia bức xạ là một tính chất đến từ bên trong nguyên tử, chứ không phải kết quả của phản ứng hóa học thông thường. Ý tưởng đó đã lật đổ quan niệm cũ rằng nguyên tử là hạt nhỏ nhất, không thể chia tách.

Trong quá trình nghiên cứu một loại khoáng vật gọi là pitchblende, bà nhận thấy nó phát xạ mạnh hơn nhiều so với lượng urani mà nó chứa. Điều đó chỉ có thể giải thích bằng sự tồn tại của những nguyên tố mới, chưa từng được biết đến, có tính phóng xạ còn mạnh hơn. Hai vợ chồng Curie lao vào một công việc cực nhọc phi thường. Họ xử lý hàng tấn quặng trong một nhà kho cũ dột nát, thiếu thốn thiết bị, khuấy những nồi hóa chất khổng lồ bằng thanh sắt, trong điều kiện lạnh giá và độc hại. Sau nhiều năm ròng rã, họ tách được hai nguyên tố mới: polonium, đặt theo tên Ba Lan, và radium, nguyên tố phát sáng trong bóng tối với năng lượng phóng xạ mạnh đến kinh ngạc.

Phát hiện này mở ra cả một kỷ nguyên. Radium trở thành chìa khóa để giới khoa học hiểu về cấu trúc nguyên tử, về năng lượng hạt nhân, về bản chất của vật chất. Nó cũng nhanh chóng cho thấy tiềm năng y học: người ta phát hiện tia phóng xạ từ radium có thể phá hủy tế bào, đặc biệt là những tế bào bệnh phát triển nhanh. Đây chính là hạt giống đầu tiên của phương pháp xạ trị ung thư sau này. Điều đáng nói là vợ chồng Curie đã chọn không đăng ký bằng sáng chế cho phương pháp tách radium. Họ tin rằng thành quả khoa học phải thuộc về nhân loại, và không nên trở thành công cụ để làm giàu. Chính sự hào phóng ấy đã giúp radium được nghiên cứu và ứng dụng rộng rãi, cứu sống vô số người.

Petites Curies — những chiếc xe X-quang lăn bánh giữa chiến tranh

Có một chương trong cuộc đời Marie Curie mà nhiều người ít biết, nhưng lại thể hiện rõ nhất tấm lòng của bà: những năm tháng Thế chiến thứ nhất.

Khi chiến tranh bùng nổ năm 1914, hàng vạn binh sĩ Pháp bị thương ngoài mặt trận. Rất nhiều người mang trong người mảnh đạn, mảnh bom, hoặc bị gãy xương mà các bác sĩ dã chiến không thể xác định chính xác vị trí để xử lý. Máy chụp X-quang khi đó là công nghệ mới, chỉ có ở các bệnh viện lớn phía sau, quá xa chiến tuyến để cứu kịp những người lính đang nguy kịch. Marie Curie nhận ra rằng nếu đưa được máy X-quang ra gần mặt trận, vô số sinh mạng có thể được cứu.

Bà bắt tay vào hành động với một nghị lực phi thường. Bà vận động quyên góp, cải tạo những chiếc xe hơi thành các trạm chụp X-quang di động, trang bị máy phát điện để vận hành thiết bị ngay tại chỗ. Những chiếc xe ấy được binh lính gọi bằng cái tên trìu mến “petites Curies”, nghĩa là “những chiếc xe Curie nhỏ”. Không dừng lại ở đó, bà còn tự học lái xe, học giải phẫu, học kỹ thuật chụp chiếu, rồi trực tiếp ra mặt trận vận hành máy. Bà cũng mở các khóa đào tạo cấp tốc để huấn luyện phụ nữ trở thành kỹ thuật viên X-quang, trong đó có cả con gái Irène của bà, khi ấy mới là một thiếu nữ.

Người ta ước tính rằng hệ thống X-quang di động và cố định do Marie Curie tổ chức trong chiến tranh đã phục vụ khám chữa cho hơn một triệu thương binh. Đằng sau con số ấy là hàng vạn người lính giữ được chân tay, giữ được mạng sống, nhờ được định vị chính xác vết thương và xử lý kịp thời. Một người phụ nữ hai lần đoạt Nobel, thay vì ở lại phòng thí nghiệm an toàn, đã chọn lao ra giữa bom đạn để đưa khoa học đến tận nơi con người cần nó nhất. Đó là một phần trong di sản của bà mà không bảng vàng nào đo đếm hết.

Từ radium đến xạ trị hiện đại — nền móng của điều trị ung thư

Nếu petites Curies là ứng dụng của tia X trong chẩn đoán, thì phát hiện về radium của Marie Curie lại đặt nền móng cho một lĩnh vực còn sâu rộng hơn trong điều trị: xạ trị ung thư.

Ngay từ đầu thế kỷ 20, người ta đã nhận thấy tia phóng xạ có khả năng tiêu diệt tế bào sống, và đặc biệt hiệu quả với các khối u. Nguyên lý cốt lõi rất rõ ràng: tế bào ung thư phân chia nhanh hơn tế bào bình thường, nên chúng cũng nhạy cảm hơn với bức xạ. Bằng cách chiếu tia phóng xạ có kiểm soát vào khối u, bác sĩ có thể phá hủy tế bào bệnh trong khi hạn chế tổn thương cho mô lành xung quanh. Phương pháp dùng radium để điều trị này, thời kỳ đầu được gọi bằng nhiều tên khác nhau, chính là tổ tiên trực tiếp của các kỹ thuật xạ trị hiện đại.

Nghiên cứu của Marie Curie về radium đã cung cấp cả cơ sở khoa học lẫn nguồn nguyên liệu cho những ứng dụng y học đầu tiên này. Bà không chỉ khám phá ra nguyên tố, mà còn dồn tâm huyết vào việc tìm hiểu cách nó tương tác với mô sống, cách đo lường liều lượng bức xạ, những vấn đề cốt lõi mà ngành xạ trị ngày nay vẫn dựa vào. Từ những buổi điều trị thô sơ bằng ống radium đặt gần khối u, y học đã đi một chặng đường dài tới các máy gia tốc hiện đại, kỹ thuật xạ trị điều biến cường độ, xạ phẫu định vị chính xác đến từng milimet. Nhưng dù công nghệ có tiến xa đến đâu, nguyên lý nền tảng vẫn bắt nguồn từ những hiểu biết đầu tiên mà Marie Curie mang lại cho nhân loại.

Ngày nay, xạ trị là một trong ba trụ cột chính của điều trị ung thư, bên cạnh phẫu thuật và hóa trị. Ước tính có tới hơn một nửa số bệnh nhân ung thư sẽ cần đến xạ trị ở một giai đoạn nào đó trong quá trình điều trị. Mỗi năm, phương pháp này cứu sống và kéo dài sự sống cho hàng triệu người trên khắp thế giới, trong đó có rất nhiều bệnh nhân tại Việt Nam, nơi các bệnh viện ung bướu lớn đều đã trang bị hệ thống xạ trị hiện đại. Mỗi bệnh nhân bước vào phòng xạ trị hôm nay đều đang nối dài một hành trình khoa học bắt đầu từ nhà kho dột nát nơi hai vợ chồng Curie khuấy những nồi quặng hơn một trăm năm trước.

Institut Curie — ngọn lửa vẫn cháy giữa lòng Paris

Di sản của Marie Curie không tan biến theo thời gian, bởi bà đã kịp xây dựng một định chế để nó sống mãi: Institut Curie, tức Viện Curie, tại Paris.

Được thành lập từ đầu thế kỷ 20 với tên gọi ban đầu là Viện Radium, nơi đây được hình dung như một trung tâm kết hợp giữa nghiên cứu vật lý, hóa học phóng xạ và ứng dụng y học để chữa bệnh ung thư. Chính Marie Curie đã dành những năm cuối đời để gây dựng và dẫn dắt viện. Bà mất năm 1934 vì bệnh liên quan đến phơi nhiễm phóng xạ lâu dài, cái giá mà bà và nhiều cộng sự đã trả cho khoa học trong thời kỳ người ta chưa hiểu hết sự nguy hiểm của bức xạ. Nhưng ngọn lửa bà thắp lên không tắt.

Cho đến hôm nay, Institut Curie vẫn là một trong những trung tâm nghiên cứu và điều trị ung thư hàng đầu thế giới. Đây vừa là một viện nghiên cứu quy tụ những nhà khoa học xuất sắc, vừa là một tổ hợp bệnh viện điều trị cho hàng chục nghìn bệnh nhân mỗi năm. Viện đóng vai trò tiên phong trong nhiều bước tiến của y học ung thư hiện đại, từ nghiên cứu gen, liệu pháp miễn dịch, cho tới các kỹ thuật xạ trị tân tiến nhất. Truyền thống mà Marie Curie đặt ra, gắn kết chặt chẽ giữa nghiên cứu cơ bản và chăm sóc người bệnh, vẫn là kim chỉ nam của viện. Nói cách khác, người phụ nữ ấy không chỉ để lại những phát hiện, bà để lại cả một cỗ máy tạo ra tri thức và cứu người, vẫn vận hành đều đặn giữa lòng Paris sau gần một thế kỷ.

Biểu tượng nữ quyền trong khoa học — di sản vượt ngoài phòng thí nghiệm

Có một phần di sản của Marie Curie không thể đo bằng công thức hay bằng sáng chế, nhưng có lẽ lại lan tỏa rộng nhất: bà là biểu tượng cho vị thế của người phụ nữ trong khoa học.

Hãy đặt mình vào bối cảnh thời đó. Cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, phụ nữ ở nhiều nơi còn không được quyền đi học đại học, chưa nói đến quyền bầu cử hay làm nghiên cứu khoa học. Trong một thế giới do nam giới thống trị hoàn toàn, một phụ nữ nhập cư gốc Ba Lan đã leo lên đỉnh cao nhất của khoa học, không phải một lần mà hai lần. Bà trở thành nữ giáo sư đầu tiên của Đại học Sorbonne, người phụ nữ đầu tiên đoạt giải Nobel, và người phụ nữ đầu tiên được an táng tại điện Panthéon ở Paris nhờ chính công lao của bản thân, nơi nước Pháp vinh danh những vĩ nhân của mình.

Con đường của bà không hề bằng phẳng. Bà từng bị một số thế lực bảo thủ trong giới khoa học Pháp phản đối, từng bị báo chí công kích đời tư một cách cay nghiệt, từng bị từ chối gia nhập Viện Hàn lâm Khoa học Pháp phần vì bà là phụ nữ. Nhưng bà vượt qua tất cả bằng công việc, bằng kết quả không thể chối cãi, và bằng một phẩm giá lặng lẽ. Bà cũng truyền lại tinh thần ấy cho thế hệ sau. Con gái bà, Irène Joliot-Curie, cùng chồng đã đoạt giải Nobel Hóa học năm 1935, biến gia đình Curie thành một trong những gia đình có nhiều giải Nobel nhất lịch sử.

Cho đến ngày nay, Marie Curie vẫn là cái tên được nhắc đến đầu tiên mỗi khi người ta muốn khẳng định rằng khoa học không có giới tính. Câu chuyện của bà truyền cảm hứng cho hàng triệu bé gái và phụ nữ trên khắp thế giới dấn thân vào con đường nghiên cứu. Đó là một di sản sống, được viết tiếp mỗi ngày trong các phòng thí nghiệm, giảng đường và bệnh viện, bởi những người phụ nữ đang bước đi trên con đường mà bà đã mở ra.

Khi những giá trị của nước Pháp đến tận tay bạn

Sống và làm việc 16 năm tại Pháp, chúng tôi nhận ra rằng điều làm nên chiều sâu của đất nước này không chỉ là thời trang, mỹ phẩm hay rượu vang, mà còn là một truyền thống tôn vinh tri thức và sự tử tế. Marie Curie di sản khoa học của bà để lại là một minh chứng: một con người có thể thay đổi cả thế giới bằng lòng kiên trì, sự chính trực và tinh thần cống hiến cho nhân loại. Mỗi lần tìm hiểu về những con người như bà, chúng tôi lại thấy rõ hơn vì sao văn hóa và sản phẩm của nước Pháp được cả thế giới trân trọng.

ChuyenHangPhap.com ra đời để đồng hành cùng cộng đồng người Việt khắp nơi trong hành trình tìm hiểu và mua sắm những gì tinh túy nhất từ nước Pháp. Không chỉ là hàng hóa, mà còn là câu chuyện, là giá trị, là chiều sâu văn hóa đằng sau mỗi sản phẩm. Và khi bạn muốn đưa một món quà từ Pháp về Việt Nam cho người thân, hãy để Lynx International, thuộc công ty Nexora, làm cầu nối tin cậy với tinh thần an toàn và chuyên nghiệp đặt lên hàng đầu. Bởi kết nối Pháp và Việt, với chúng tôi, không đơn thuần là chuyển một kiện hàng, mà là trao đi những giá trị tốt đẹp mà đất nước này đã gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Tham khảo bài viết tương tự TẠI ĐÂY